Meer water infiltreren, vasthouden en vooral niet te veel oppompen
Ons grondwater is steeds belangrijker voor onze welvaart. Onder onze voeten zit een grote, maar kwetsbare watervoorraad die de helft van ons drinkwater levert en belangrijk is voor landbouw, natuur en industrie. Begin februari stond het grondwaterpeil in 75 procent van de meetpunten laag of zelfs zeer laag voor die tijd van het jaar. Grondwaterexpert Marijke Huysmans legt uit hoe we het grondwater kunnen beschermen en welke rol iedereen daarbij kan spelen.
Marijke Huysmans is hoogleraar in grondwaterhydrologie aan de VUB in de vakgroep Water en Klimaat. Aan de KU Leuven doceert ze ook een vak over grondwater. Huysmans neemt ook een adviserende rol op rond waterbeleid.
“Zeker sinds de droogte van 2018 is er veel aandacht voor waterschaarste. Daarvoor dachten veel mensen dat het in Vlaanderen altijd genoeg regent”, glimlacht ze, terwijl we vanop de Leuvense campus Arenberg uitkijken over de natte Dijlevallei.
"Het thema werd steeds dringender en grondwater werd extra belangrijk. Daarom ben ik al vroeg betrokken bij de Blue Deal, het plan van de Vlaamse regering om beter om te gaan met droogte en waterschaarste. Ik maak ook deel uit van een klankbordgroep die meedenkt over nieuwe stroomgebiedbeheerplannen. Voor de Europese Kaderrichtlijn Water 2022-2027 moeten we rapporteren en onze ambitie vastleggen voor de volgende 6 jaar. Om daar maatschappelijk draagvlak voor te krijgen, betrekken we nu actoren uit de land¬bouw, milieusector en de industrie."
Vloeit de Vlaamse Blue Deal voort uit die Europese Kaderrichtlijn Water?
“De Blue Deal werd er in Vlaanderen parallel mee gelanceerd omdat vanuit verschillende hoeken het besef groeide dat er investeringen nodig zijn om droogte en waterschaarste te lijf te gaan. De eerste Blue Deal die in 2020 werd gelanceerd, was vooral een groot investeringsprogramma. Verschillende actoren kregen middelen voor projecten rond droogtebestendigheid. Van ontharding tot hergebruik van regenwater of grote landschapsprojecten. Er kwam geld vrij voor klimaataanpassingen. De Blue Deal leidde ook tot aanpassingen in de wetgeving om de principes ervan structureel te kunnen toepassen.”
“Grondwater is een enorm, stabiel ondergronds waterreservoir. Uit die zogenaamde aquifers halen we 50% van ons drinkwater. Ook voor de landbouw en de natuur zijn ze heel erg belangrijk. Het reservoir werkt als een buffer. Tijdens natte periodes infiltreert water in de ondergrond en helpt ons zo om droge periodes te overbruggen. In de Blue Deal is het bufferen of opslaan van water een belangrijk principe. Thuis in een regenwaterput, in een bufferbekken, maar nergens zoveel als in een aquifer. Omdat door de klimaatverandering de extremen extremer worden, is de opslag van grondwater dus erg interessant. Steeds meer mensen zien dat nu in."
Zeker omdat de grondwaterspiegel in Vlaanderen sterk schommelt en zelfs een systeemrisico inhoudt.
“Daarom speelt grondwater in de Blue Deal zo’n grote rol. Hoe kunnen we meer water infiltreren, vasthouden en vooral niet te veel oppompen? Dat zijn de 3 aandachtspunten voor een gezonde grondwaterspiegel. In de winter stijgen de grondwaterstanden, in de zomer dalen ze. Bij langdurige droogte zakt het peil sterk en dat willen we tegengaan. Begin februari stond het grondwater in 75 procent van de meetpunten laag of zeer laag voor de tijd van het jaar. 2025 was een heel droog jaar, dus een eventuele droge lente is slecht nieuws.”
Welke maatregelen werden de voorbije decennia genomen om de grondwaterlagen te beschermen?
“Eerst moet u weten dat diepe en ondiepe aquifers zich heel anders gedragen. De ondiepe worden vlot weer aangevuld, maar vertonen ook een sterk dalend peil bij droogte. Op het diepe grondwater heeft een droogteperiode minder directe impact. Daar hangt alles af van hoeveel grondwater er opgepompt wordt.
Omdat de diepe aquifers traag reageren, zien we het niveau op sommige plekken nog steeds stijgen omdat we er 20 jaar geleden een pomp uitschakelden in het kader van het herstelprogramma van de VMM dat toen al liep. In de diepe aquifers is er dus vooral ingezet op slimmer oppompen. In de ondiepe aquifers werden veel maatregelen genomen die meer infiltratie en betere buffering van grondwater tot doel hebben.
“Een groot deel van het herstel in de diepe aquifers werd gerealiseerd door industriële winning te verminderen. De industrie begon veel zuiniger om te gaan met grondwater dankzij waterbesparing en hergebruik. Investeringen in circulair watergebruik en alternatieve waterbronnen groeien sterk.
De afname van grondwaterwinning in Vlaanderen is de laatste jaren minder steil, maar dat valt deels te verklaren door de droogteperiodes.”
Hoe kunnen we structureel het grondwatergebruik evenwichtiger verdelen?
“In Vlaanderen komt de helft van het drinkwater van grondwater, de andere helft vooral uit het Albertkanaal. We blijven voor drinkwater zowel oppervlakte- als grondwater nodig hebben. Diversificatie kan dus geen kwaad.
In Vlaanderen gaan we al zuinig om met drinkwater, we verbruiken 80 tot 85 liter per dag per persoon en dat is veel minder dan in Nederland. Dat komt omdat we al vrij vroeg in regenwateropvang investeerden voor huis-, tuin- en keukengebruik.
Toch is er nog werk aan de winkel. We moeten naar een sterkere samenwerking tussen drinkwaterbedrijven die grond- en oppervlaktewater aanboren. Wat we dan bijvoorbeeld kunnen doen, is seizoensgebonden en alternerend grond- en oppervlaktewater gebruiken. In de winter kunnen we dan het grondwater met rust laten en laten aanzwellen.”
Ruimte als sleutel tot waterzekerheid en regeneratief ontwerp is ook een belangrijke piste.
“Ja, en daar speelt verharding ons lelijk parten, zelfs als we Vlaanderen vergelijken met andere vergelijkbare regio’s in Nederland of Duitsland. Water dat minder goed infiltreert, zorgt snel voor wateroverlast. Ontharden werkt prima, maar wat je onthardt, wordt tegelijk elders verhard. Zelfs als we dat doen, moeten we daarom zorgen dat water kan infiltreren.
Als je een huis bouwt of verbouwt werd de regelgeving op dat vlak terecht een stuk strenger. Daarnaast is open ruimte essentieel voor infiltratie en buffering. In de nieuwe Blue Deal wordt daarom sterk ingezet op lokale coalities in buitengebieden waar actoren uit de landbouw en natuurverenigingen samenwerken om de mogelijkheden in zo’n bekken te verkennen.
Waar kan worden gebufferd, kan men infiltreren of overstromingsgebieden creëren in open gebied.”
Kan bedrijventerreinen vergroenen, verblauwen en verduurzamen fundamenteel een verschil maken?
“We zien nu al heel wat bedrijven op hun terrein infiltreren, opvangen en hergebruiken. Een bedrijf dat gezuiverd afvalwater beschikbaar stelt voor landbouw of natuur in de buurt is geen sciencefiction meer.
Een bekende case is het groentenverwerkende bedrijf Ardo dat via een leidingnetwerk van 24 kilometer lang 50 landbouwers voorziet van gezuiverd afvalwater. Het bedrijventerrein Keiberg-Vossem in Tervuren gebruikt een innovatief collectief systeem voor regenwaterbeheer. Het project heet ‘Water voor Later’ en is een samenwerking tussen onder meer Interleuven, de gemeente Tervuren en De Watergroep. Er is een grote bereidheid om actie te ondernemen omdat de risico’s groeien voor heel wat domeinen.”
Wat zijn dan barrières om dat niet op grote schaal aan te pakken?
“Financiële hordes zijn er zeker. De middelen binnen de Blue Deal volstaan niet om alle interessante projecten te financieren. Veel bedrijven geven ook aan dat het niet gemakkelijk is om de nodige vergunningen te krijgen. Dat maakt het extra complex om met verschillende bedrijven samen iets op te zetten en water te delen. Zelfs voor kleine stuwtjes in perceelgrachten is er al een zware vergunningsprocedure nodig. Logisch dat dat soms ontmoedigend is.”
Water zuiveren tot op hoge kwaliteitsniveaus is een interessant businessmodel geworden. Er zijn steeds meer spelers actief, zoals Ekopak. Zijn er ook voorbeelden van publiek-private samenwerkingen?
“Hergebruik heeft een groot potentieel, ook economisch, te beginnen bij het eigen afvalwater van bedrijven. Ook op het vlak van huishoudelijk afvalwater is er nog veel mogelijk.
Aquafin zuivert nu 800 miljoen m3 per jaar. Dat wordt grotendeels geloosd in plaats van het in te zetten voor industrie en landbouw. In Kinrooi wordt gezuiverd afvalwater van Aquafin gebruikt voor irrigatie in de landbouw. Via een ondergronds netwerk van infiltrerende drainagebuizen wordt het water in de bodem gebracht. Via hun gezamenlijke dochteronderneming Waterunie werken Farys en De Watergroep aan innovatieve projecten voor ondergrondse wateropslag, zoals Deeper Blue in Aalst.
Een mooie case van circulair waterbeheer is gezuiverd afvalwater van Aquafin, dat verder gezuiverd wordt in de duinen via infiltratie bij AquaDuin. 20 jaar geleden een pilootproject, maar dat type projecten zien we nu vaker dankzij de Blue Deal.
Er is ook een project in de maak rond De Tiense Suikerraffinaderij die inzet op duurzaam waterbeheer via het grootschalige project De Tiense Watervelden. We zien ook steeds vaker samenwerkingen van bedrijven als AB InBev en Coca-Cola met natuurorganisaties als Natuurpunt om bijvoorbeeld de grondwaterstand te verhogen.”
Als water vandaag een systeemrisico vormt voor onze economie, wie draagt dan momenteel de grootste verantwoordelijkheid om actie te ondernemen?
“Het is een zaak voor iedereen. Landbouw, industrie of natuurbeheer moeten stoppen om elkaar met de vinger te wijzen. We zijn allemaal waterverbruikers. Drinkwater vormt trouwens het leeuwendeel van het grondwater dat we oppompen.
Er is niet één wonderoplossing. In de originele Blue Deal staan liefst 70 oplossingen opgelijst en de nieuwe versie is nog integraler, voorbij droogte en waterschaarste. Nu gaat het ook over overstromingen en waterkwaliteit, maar daardoor is het aantal mogelijke stakeholders natuurlijk nog toegenomen.”
Hebt u hierover vragen?
Contacteer uw private banker of wealth manager.