In de zestiende eeuw fungeerde humor als een scherpzinnig instrument om menselijke zwakheden en sociale ontsporingen publiekelijk aan de kaak te stellen. Kunstenaars en auteurs bedienden zich vaak van spottende, soms groteske beeldmiddelen om het irrationele gedrag van hun tijdgenoten te ontmaskeren. Een geliefde strategie daarbij was het voorstellen van schijnoperaties: therapeutische ingrepen die slechts voorwenden een genezing te bieden, terwijl ze in werkelijkheid het gebrek of de dwaasheid van het slachtoffer blootleggen. Het bekendste voorbeeld in deze context is de zogenaamde keisnijding, een pseudo-medische ingreep waarbij een kwakzalver een “steen der dwaasheid” uit het hoofd van een slachtoffer verwijderde. Dergelijke scènes, onder meer gevisualiseerd in kunstwerken van onder meer Hieronymus Bosch (ca. 1450-1516) en Pieter Bruegel de Oude (ca. 1527-1569), speelden in op een breed gedeelde fascinatie voor bedrog, goedgelovigheid en pseudo-wetenschap. Binnen deze ogenschijnlijk komische scènes werd de samenleving een spiegel voorgehouden waarin irrationaliteit, pretentie en goedgelovigheid met humor werden gefileerd.
Een meesterlijke uitwerking van dit motief is te vinden in de geschilderde Keisnijding (ca. 1540) van de Antwerpse schilder Jan van Hemessen (ca. 1500-ca.1558), vandaag bewaard in het Museo del Prado in Madrid. In een stedelijke setting voert Van Hemessen een barbier‑chirurg op die een vastgebonden jongeman bevrijdt van de vermeende “steen”. Maar achter het satirische toneel schuilt meer dan louter spot. De instrumenten op de tafel verwijzen via Duitse opschriften naar gedichten van de Nürnbergse dichter Hans Sachs, waarin soldaten en vechtersbazen de hoofdrol spelen. Zo laat Van Hemessen verstaan dat niet alleen menselijke dwaasheid, maar vooral de verleidelijke ideologie van de oorlog de ware “ziekte” vormt. In de geest van Erasmus’ geschriften ontmaskert het schilderij de militaire roeping als een gevaarlijke illusie, subtiel ondersteund door taferelen van armoede, handel en oorlogsprofitage op de achtergrond. Het resultaat is een krachtige, maatschappijkritische compositie die verrassend actueel aanvoelt.
Wie door dit uitzonderlijke werk geraakt wordt, moet helaas naar Madrid: omwille van de fragiele staat van het schilderij kan het niet meer reizen. Toch is er binnenkort een uitgelezen kans om de meesterwerken van deze vergeten grootmeester Jan van Hemessen opnieuw te ontdekken. Het Snijders&Rockoxhuis in Antwerpen, het huismuseum van KBC, presenteert dit najaar de tentoonstelling Van Hemessen & Vader, een ambitieus project dat het atelier, de familie en het artistieke netwerk van Jan van Hemessen centraal stelt. Ook dochter Catharina van Hemessen treedt daarbij op de voorgrond. Als eerste vrouwelijke kunstenaar uit de Lage Landen van wie werk bewaard is gebleven, doorbrak zij in haar tijd de mannelijke dominantie van het kunstenaarsberoep. Van Hemessen & Vader wordt zo veel meer dan een klassieke monografische opstelling. Het is een onverteld relaas over artistieke vernieuwing, over familiebedrijven als creatief ecosystemen, over de rol van vrouwen in de kunst, en over Antwerpen als bakermat van innovatieve ideeën. Dit tentoonstellingsproject verbindt topstukken met nieuwe inzichten, en nodigt uit tot reflectie over hoe liefde voor kunst ontstaat, wordt doorgegeven en zo leidt tot nog meer schoonheid.
Van Hemessen & Vader: Het Antwerpse schildersatelier van Jan en Catharina van Hemessen
Museum Snijders&Rockoxhuis, Antwerpen (15 oktober 2026 – 31 januari 2027)
Klanten van KBC bezoeken het Snijders&Rockoxhuis gratis op vertoon van hun bankkaart
Tentoonstelling georganiseerd door het Museum Snijders&Rockoxhuis in samenwerking met The National Gallery in Londen en The Bowes Museum in Barnard Castle. De samenwerking met deze toonaangevende instellingen plaatst het Antwerpse project in een internationale context. Na afloop reist een selectie van de getoonde werken van Catharina van Hemessen nog door naar deze musea, waar haar oeuvre verder in de schijnwerpers zal worden geplaatst.
