(Wettelijk) samenwonen, trouwen, … Voor de meeste mensen is het een keuze op gevoel, maar de gevolgen kunnen verregaand zijn. Zeker voor koppels in land- en tuinbouw loont het de moeite om zich te informeren over de voor- en nadelen van een samenlevingsvorm. Arianne Delcroix van KBC weet raad.

Verliefd worden op een boer of boerin is meestal niet zo moeilijk. Weloverwogen beslissingen nemen over (wettelijk) samenwonen of trouwen is minder vanzelfsprekend. Arianne Delcroix is Legal & Tax Expert Agro bij KBC. Als juriste volgt ze nieuwe regelgeving op de voet en informeert ze collega’s, die op hun beurt kennis delen met KBC-klanten. 

Kies je voor een huwelijk, dan zijn er drie mogelijkheden. “De eerste is volledige gemeenschap van goederen, maar dat wordt vandaag amper nog gekozen”, steekt Arianne van wal. “Vaak wordt er gekozen voor het wettelijke stelsel. Dat wil zeggen dat alles wat de twee partners voor het huwelijk hebben vergaard, van hen afzonderlijk blijft. Kapitaal dat tijdens het huwelijk wordt verzameld, is gemeenschappelijk, met uitzondering van een schenking of erfenis.” De derde optie is trouwen met scheiding van goederen, waarbij elk van de huwelijkspartners zijn of haar eigen vermogen behoudt en in principe een apart vermogen uitbouwt.  

Vroeger was trouwen de norm, maar nu is bijna evenveel Vlamingen wettelijk samenwonend. “In tegenstelling tot het huwelijk hoeft het hier niet per se te gaan om liefdespartners. Je kan ook samenwonen met familie of vrienden”, weet Arianne. “Het gaat snel via een gezamenlijke verklaring op de gemeente, kan zonder akkoord van de andere partij ontbonden worden en heeft geen ceremonieel kantje. Door wettelijk te gaan samenwonen zorg je er bijvoorbeeld voor dat je huisgenoot vruchtgebruik krijgt over de gezinswoning wanneer je komt te overlijden. Maar anders dan bij een huwelijk is er hier geen verplichting tot het bieden van hulp, bijstand en trouw aan je partner.”

Naast wettelijk samenwonen kan je ook gewoon feitelijk samenwonen, maar daarvoor zijn er geen formaliteiten. “Dat is simpelweg een feit wanneer je beide je domicilie op hetzelfde adres zet. Er is geen bescherming wanneer je uit elkaar gaat of een van de partijen komt te overlijden. Woon je gedurende meer dan één jaar samen, dan kan je wel een verlaagd tarief van belastingen bekomen wanneer je erft. Voor een vrijstelling van de erfbelasting op de gezinswoning moeten beide partijen minimaal drie jaar feitelijk samenwonend zijn.”

Van waar die grote verschillen tussen trouwen en wettelijk samenwonen? “Hoewel die laatste vorm erg populair is geworden, kiest het beleid bewust voor een onderscheid. Mochten beide samenlevingsvormen evenveel bescherming en solidariteit bieden, zou het niet nodig zijn om ze allebei aan te bieden.” Het is gelukkig niet helemaal zwart of wit. Aan elk samenlevingsvorm kan je tot op zekere hoogte eigen nuances aanbrengen.

Een vaak voorkomende situatie is bijvoorbeeld dat een zelfstandige en zijn buitenshuis werkende vrouw kiezen voor een huwelijk met scheiding van goederen, met de bedoeling om haar te vrijwaren van eventuele schulden. “Dat is een begrijpelijke keuze, maar dan moet je je er beide van bewust zijn dat er in principe geen gezamenlijk vermogen wordt opgebouwd. Wanneer bijvoorbeeld de vrouw deeltijds werkt, voor de kinderen zorgt en af en toe bijspringt in het bedrijf, kan zij met lege handen achterblijven na een scheiding. Om dat te vermijden kan je bij de notaris laten vastleggen dat specifieke zaken, zoals bijvoorbeeld de gezinswoning,  gemeenschappelijk zijn. Ook een verrekenbeding is een optie, waarbij je ervoor zorgt dat inkomsten na verloop van tijd toch gelijk kan verdeeld worden in geval van scheiding.” 

Koos je voor een wettelijk samenwonen, dan kan het opstellen van een testament ervoor zorgen dat je partner bij je overlijden beter beschermd is en meer erft dan enkel het wettelijke minimum. Want voorzie je niets, dan zal een wettelijk samenwonende aanzienlijk minder erven dan een gehuwde. Die eerste heeft enkel recht op het vruchtgebruik van de gezinswoning, terwijl een huwelijkspartner het vruchtgebruik op de hele nalatenschap erft. Bovendien kan je binnen de wettelijke samenwoning je partner zelfs volledig onterven en dit vruchtgebruik schrappen. De langstlevende feitelijk samenwonende partner erft niets, tenzij dat anders bepaald is in het testament. 

Een hele boterham om over na te denken dus, maar op een land- of tuinbouwbedrijf komen er nog extra gevolgen kijken bij de keuzes die je als koppel maakt. Wist je bijvoorbeeld dat al dan niet trouwen of wettelijk samenwonen een impact heeft op je pachtrechten? Als echtgenoot of wettelijk samenwonende partner ben je immers een ‘bevoorrecht familielid’ als je minstens 2 jaar gehuwd of wettelijk samenwonend bent. Dit wil zeggen dat de pachtrechten aan je overgedragen kunnen worden zonder akkoord van de verpachter. Niet alleen je echtgenoot kan die overdracht doen, maar bijvoorbeeld ook een van je schoonouders. Wil je als verpachter een pacht opzeggen, dan kan dit voor eigen exploitatie maar ook voor die van je kinderen, je echtgenoot of de partner waarmee je al minstens 2 jaar gehuwd of wettelijk samenwonend bent. 

En ook voor de overdracht van NER-D (nutriëntenemissierechten) heeft in het huwelijksbootje stappen gevolgen. De 25% afroming die gebeurt van NER-D, valt immers weg voor overdracht tussen gehuwde partners, maar niet voor wie wettelijk samenwoont. Die reductie gebeurt trouwens niet wanneer een ouder een overdracht doet aan zijn of haar kind, maar wel wanneer dit tussen broers en zussen gebeurt. 

Een samenlevingsvorm kiezen is dus niet zonder gevolgen. Informeer je dus goed bij je notaris en zorg dat jij en je partner goed op de hoogte zijn van de voor- en nadelen van jullie keuze. Het moet niet alleen in theorie goed werken, maar je moet je er beide ook goed bij voelen. Ook de experten van KBC staan altijd paraat als klankbord op sleutelmomenten als deze. 

Samenwonen of trouwen lijkt vaak een vanzelfsprekende keuze, maar de juridische gevolgen zijn groter dan veel mensen denken. Zeker voor landbouwers, bij wie privé en bedrijf sterk verweven zijn, kan het samenlevingsstelsel een grote impact hebben. In dit gesprek gaan we dieper in op de verschillende samenlevingsvormen en wat ze betekenen in de praktijk.

Gebaseerd op interview Boer & Tuinder – maart 2026.